Аз арзиши ахлоқӣ то низоми ҳуқуқӣ

Масъалаи адолат, ростӣ, покии ахлоқ ва масъулияти соҳибони қудрат аз мавзуъҳои меҳварии «Шоҳнома»-и Ҳаким Абулқосим Фирдавсист. Дар ҷаҳонбинии мутафаккир «дод» асоси ободии кишвар ва «бедод», «оз», дурӯғ ва кажӣ омилҳои харобкунандаи давлату ҷомеаянд. Дар шароити муосир татбиқи чунин арзишҳо танҳо ба ахлоқи шахсӣ маҳдуд намегардад, балки ба таъсиси чунин низомҳои идорае ниёз доранд, ки имкони дахолату авомили шахсию фардӣ, манфиатҷӯӣ ва фасодро маҳдуд созанд. Аз ин дидгоҳ имтиҳонҳои марказонидаи дохилшавӣ ба муассисаҳои таълимии таҳсилоти миёна ва олии касбии Ҷумҳурии Тоҷикистон (ИМД) намунаи ҷолиби гузариш аз арзиши ахлоқии «дод» ба созукори ниҳодӣ (механизми институтсионалӣ)-и таъмини адолат, шаффофият, воқеият ва баробарии имкониятҳо аст.

Андешаҳои Фирдавсӣ дар бораи адолати давлатдорӣ, сарфи назар аз фосилаи таърихӣ, бо усул ва моҳияти зиддикоррупсионии низоми имтиҳонҳои марказонидаи дохилшавӣ бе иртиботи маънавӣ нестанд. Ин пайванд баёнгари он аст, ки бисёре аз арзишҳои мундариҷ ва тарғибшуда дар «Шоҳнома», алалхусус адолат, шоистагӣ ва масъулиятпазирӣ арзишҳои фаротаърихианду имрӯз низ дар низоми муосири идора аҳаммияти худро ҳифз кардаанд ва ҳатто муҳим ва мубраманд..

Мубориза бо фасод масъала ва мушкили танҳо замони муосир нест. Бешак, мафҳуми ҳуқуқии «коррупсия» ва равишу фишангҳои имрӯзаи пешгирӣ ва муқовимат ба он маҳсули ташаккули давлат ва ҳуқуқи муосиранд. Аммо омилҳои маънавие, ки инсонро олудаву оғуштаи фасоду ришвахорӣ мекунанд: ҳирс, зиёдахоҳӣ, манфиатҷӯӣ, рибову судхӯрӣ, дурӯғ, беадолатӣ ва суиистифода аз қудрату мансаб аз аз замони бостон вуҷуд доштанд. Аз ҳамин ҷиҳат «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ барои дарки решаҳои маънавии ин падидаи номатлуб аҳаммияти хосро дорост. Тибқи таълимоти ахлоқии Ҳаким Фирдавсӣ ва мундариҷаи ин шоҳасар устувори давлат танҳо бо лашкару ганҷ нест, балки пойдориву саботи давлат, пеш аз ҳама, бар хирад, дод ва адолати мулук ва соҳибони қудрат бо мардум аст.

Фирдавсӣ волоияти хирад ва арзиши бунёдӣ доштани онро барои устувориву бардавомии одаму олам (на як олам, балки дорайн) бар андозае қоил аст, ки дар оғози асар онро «раҳнамо» ва «дастгир»-и инсон муаррифӣ мекунад:

Хирад раҳнамову хирад дилкушой,

Хирад даст гирад ба ҳар ду сарой.

Яъне, ба андешаи дурусти шоири ҳаким: мизону маҳаки пойдории башарият баҳри ҳаёти босаодат, инчунин қудрат, молу сарвату давлати он маҳз хирад аст. Агар қудрат аз хирад ва адолат ҷудо шавад, он метавонад бадал ба «бедод» шавад.

Ин масъала имрӯз низ моҳияти худро гум накарда, баръакс, мубраму муҳимтар гаштааст. Тафовут дар аҳди мо ин аст, ки ҷомеа наметавонад танҳо ба поквиҷдонии ҳар як мансабдор такя кунад. Дар баробари тарбияи ахлоқӣ бояд низоме сохта шавад, ки худи он, яъне меъёру тавозуну қоидаҳо аз тавсеа ва таҳкими беадолатӣ ва манфиатҷӯӣ ҷилавгирӣ ва онро маҳдуд кунанд.

Маҳз дар ҳамин нукта байни андешаи ахлоқии Фирдавсӣ ва усулу равишҳои муосири зиддикоррупсионӣ робитаи ҷолиб ба назар мерасад.

"Оз" ва масъалаи манофеи шахсӣ

Фирдавсӣ яке аз авомили асосии кажии инсонро дар «оз» мебинад. Оз дар «Шоҳнома» танҳо ҳавасу рағбат ба дороӣ нест, балки зиёдахоҳиест, ки инсонро аз меъёр, аз ҳадди эътидол бурун мекашад:

Нигар, то нагардад ба гирди ту оз,

Ки оз оварад хашму биму ниёз.

Ҳама бурдборӣ куну ростӣ,

Ҷудо кун зи дил кажживу костӣ.

Аз дидгоҳу ҷаҳонбинии имрӯз, ин андеша ба масъалаи бархӯрди манфиатҳои шахсӣ ва ҷамъиятӣ қаробати хеле наздик дорад. Фасод аксаран аз ҳамон лаҳза оғоз мешавад, ки шахс салоҳият ё рисолати ҷамъиятиро барои ба даст овардани суди шахсӣ суиистифода мекунад. Пешгирӣ аз чунин ҳолат танҳо бо даъват ба мунсифию поквиҷдонӣ имконнопазир аст. Зарур аст, ки усулу услуби кор, яъне низоме низ тавре созмону бунён ва ба гунае тарҳрезӣ шавад, ки касе ба раванди қабули қарор ба манфиати худ дахолат кунад ё ба он таъсир расонад (чунин имконро надошта бошад).

Имтиҳонҳои марказонидаи дохилшавӣ маҳз яке аз чунин низомҳо аст.

ИМД – аз ҳукми шахс ба ҳукми қоида

Қабули донишҷӯён ба муассисаҳои таълимии таҳсилоти миёна ва олии касбӣ – донишгоҳу донишкадаву коллеҷҳо яке аз масъалаҳои иҷтимоист, ки дар он манфиати шахсии шаҳрванд хеле зиёд аст. Донишҷӯй шудани довталаб барои ӯ ва оилааш метавонад барои тамоми роҳи минбаъдаи ҳаёташон асаргузор бошад ва ҳатто сарнавишти минбаъдаи ӯро рақам занад. Аз ин рӯ, ҳар қадар дар ин ҷанбаи ҳаёти ӯ имконияти таъсир ба шахси қарорқабулкунанда зиёд бошад, ба ҳамон андоза хавфи муносибатҳои ғайрирасмӣ низ меафзояд.

Ҷорӣ гардидани ИМД ин низоми муносибатҳоро (тарзи қабули қарорро) ба куллӣ тағйир дод. Имтиҳонҳои марказонидаи дохилшавӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 2014 ҷорӣ гардид; 1-уми июли ҳамон сол Маркази миллии тестӣ оғози нахустин ИМД-ро дар марказҳои имтиҳонӣ расман эълон кард.

Моҳияти ин тағйирот танҳо дар он набуд, ки имтиҳон аз як ҷой ба ҷойи дигар гузаронида шуд, балки асли кор дар ҷудо кардани довталаб аз шахсе буд, ки метавонист сарнавишти қабули ӯро мустақиман муайян кунад. Яъне, аз ҳамин ҷо низоми қабуле шакл гирифт, ки дар он нақши шахс тадриҷан ҷойи худро ба нақши қоида ва меъёру тартиби ягона дод.

Муассисаи таълимӣ дигар ҳаққи мустақилона санҷидани довталабро надоштАкнун тартиби имтиҳон, коркарди натиҷаҳои он, озмунҳои тақсимоти донишҷӯён ва қоидаҳои қабул ба муассисаҳо барои ҳамаи довталабон дар доираи низоми ягона татбиқ мешаванд.

Ин ҷо арзиши қадимаи «дод» ба шакли муосир зуҳур мекунад: адолат бояд на аз хоҳиши шахси одил, балки аз низоми одилона низ ҳифз гардад.

Ба бедодгар мард магзор кор!

Фирдавсии одолатхоҳу адлсито андар боби адлу доду росткориву аз андоза бурун пой наниҳодан дар ҳар амре бешмуор панду андарз гуфтааст, аммо шояд яке аз андарзҳои бисёр дархуру созгори масъалаи дурию парҳез гузидан аз фасод ва бештар ҳамоҳанг, ба таъбири имрӯза, идораи зиддикоррупсионӣ аз «Шоҳнома»-и лоязоли ӯ ин байт бошад:

Зи некӣ фурӯмояро дур дор,

Ба бедодгар мард магзор кор!

Дар идомаи ҳамин андарз Фирдавсӣ ба ғамхорӣ нисбат ба мардум, бахусус табақаҳои ниёзманд, таъкид мекунад:

Ҳама гӯшу дил сӯи дарвеш дор,

Ғами кори ӯ чун ғами хеш дор!

Агар ин андешаро бо забони идораи муосир шарҳ диҳем, ду асли бунёдиро мебинем: нахуст, ба шахси ношоиста салоҳияти муҳим насупоридан; дувум, манфиати шаҳрвандро меҳвари фаъолияти идорӣ қарор додан.

Бо вуҷуди ин, идораи муосир аз ин ҳам фаротар меравад. Ҳатто агар корманди бовиҷдон ва росткор интихоб шавад, тартиби кор бояд тавре тарҳрезӣ гардад, ки натиҷаи ниҳоӣ аз ирода ё хоҳиши як шахс вобаста набошад.

Дар ИМД маҳз ҳамин мантиқ татбиқ шудааст. Қабули довталаб натиҷаи қарори инфиродии корманд нест. Тақсимоти довталабон пас аз коркарди натиҷаҳо бо истифода аз технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ, алгоритм ва барномаи махсуси компютерӣ анҷом дода мешавад. Яъне, инсон қоидаву низомро таҳия, татбиқ ва назорат мекунад, аммо дар марҳалаи ниҳоии озмун набояд имкони дахолати инфиродӣ вуҷуд дошта бошад, то касе натавонад бигӯяд: «ин довталабро қабул кунед» ё «он довталабро нагузаронед».

Ин яке аз тафовутҳои асосии муборизаи муосир бо коррупсия аз равишҳои пешина аст: низом бояд ҳатто барои фарде, ки нияти дахолати ғайриқонунӣ дорад, имкони амалисозии онро маҳдуду масдуд созад.

Ганҷи давлат – на манбаи манфиати шахсӣ

Дар «Шоҳнома» масъалаи муносибат бо дороии давлат низ бо мафҳуми «дод» пайванди ногусастанӣ дорад. Дар васияти Кайхусрав ба Гударз таъкид мешавад, ки ганҷи давлат бояд барои ободии роҳу пулҳо, барқарорсозии ҷойҳои хароб, дастгирии ятимону мискинон, занони ниёзманд ва пирон истифода шавад:

Бар эшон дари ганҷ баста мадор,

Бубахшу битарс аз бади рӯзгор!

Дар идомаи андарз низ дастур дода мешавад, ки бо «ганҷи симу зар» шаҳрҳо ва дигар иншооти хароб обод гардонида шаванд.

Дар ин ҷо як асли бисёр муҳимми давлатдорӣ ифода ёфтааст: захираҳои давлатӣ барои иҷрои вазифаҳои ҷамъиятӣ пешбинӣ шудаанд, на барои манофеи шахсӣ.

Дар тарзи идораи муосир низ ҳамин усул яке аз сарҳадҳои асосии байни хидмати давлатӣ ва фасод маҳсуб мешавад. Ҳар гоҳ шахс маблағ, вазифаю мансаб, иттилоот ё салоҳияти ба ӯ боваркардаро бар суди худ истифода мебарад, ҳадафи ҷамъиятии он таҳриф мешавад. Аз ҳамин рӯ, технология, тақсимоти ваколатҳо, сабту қайди амалҳо, назорати дохилӣ ва дастрасии шаҳрвандон ба иттилоот танҳо василаҳои фаннию фановарӣ нестанд, балки усулу воситаҳои ҳифзи манофеи ҷамъиятиянд.

Аз «довар»-и ростгӯ то алгоритми беғараз

Офаридгори «Шоҳнома»-и безавол дар андарзҳои худ кизби шахси масъулро махсус маҳкум мекунад:

Яке он ки довар бувад пурдурӯғ...

Дар замони бостон адолати суду идора пеш аз ҳама ба шахсияти довар вобаста буд. Агар довар бохирад, росткор ва беғараз мебуд, эҳтимоли адолат бештар мешуд; агар ӯ дурӯғгӯ ё манфиатҷӯ мебуд, низом осеб медид. Ҷомеаи муосир ба ин усул як унсури муҳимми дигар илова кардааст: ҳар ҷое, ки имкон дорад, қабули қарор бояд на ба иродаи шахс, балки ба меъёрҳои айнӣ ва шохису алгоритмҳои қаблан муайяншуда такя кунад.

Озмуни тақсимоти довталабон намунаи равшани чунин равиш аст. Тибқи маълумоти расмии Маркази миллии тестӣ, тақсимоти довталабон дар асоси балҳои онҳо, интихоби ихтисосу муассисаҳои таълимӣ ва нақшаи қабули донишҷӯён тавассути алгоритм ва модули махсуси системаи иттилоотии «Довталаб» анҷом дода мешавад. Дар чунин тарҳ вазифаи корманд дигар муайян кардани сарнавишти довталаб нест. Вазифаи ӯ таъмини риояи қоидаҳову меъёрҳо ва фаъолияти дурусти низом аст. Ин тағйироти бисёр муҳим аст: салоҳияти шахсӣ ба масъулияти химатӣ табдил меёбад.

Достони Сиёвуш ва аҳаммияти иттилооти боэътимод

«Шоҳнома» танҳо тасвиргару бозгӯйи фасоди молиявӣ нест. Достони Сиёвуш намунаи амиқи он аст, ки чӣ гуна кина, бадгӯӣ ва иттилооти таҳрифшуда, кизбу ноҳаққӣ метавонанд боиси фасоду харобии оламу одам шаванд.

Гарсеваз, ки аз мақоми Сиёвуш норозӣ буд, «пур аз кину дард» назди Афросиёб рафта, ба ӯ маълумоти бардурӯғ ва гумроҳкунанда мерасонад. Ӯ иддао мекунад, ки гӯё Сиёвуш бо Ковус ва дигарон робитаи пинҳонӣ дорад.

Дардовар аз ҳама он аст, ки худи Афросиёб дар оғоз медонад, ки далели равшани гуноҳи Сиёвуш вуҷуд надорад ва ҳатто мегӯяд:

Агар мо бишӯрем бар бегуноҳ,

Писандад куҷо довари хуру моҳ?!

Бо вуҷуди ин, каззобию норостӣ, таҳрифи ҳақиқат оқибат муҷиби фоҷиа мешавад.

Ин достон барои замони муосир – идораи имрӯз, аз ҷумла низоми ИМД низ сабақи муҳим аст. Шаффофият танҳо ба маънои эълони натиҷаҳо нест; он ҳамчунин маънои онро дорад, ки қарор бояд бар иттилооти дақиқ, санҷидашаванда, воқеӣ ва барои огаҳии мардум дастрас асос ёбад ва шаҳрванд имкони шинос шудан бо маълумоти марбут ба худро дошта бошад.

Дар низоми ИМД натиҷаи имтиҳони ҳар як довталаб дар кабинети инфиродии ӯ дастрас мегардад ва Маркази миллии тестӣ онро ҳамчунин, тавассути паёмак ба довталаб мерасонад. Масалан, натиҷаҳои ИМД-и соли 2026 низ бо ҳамин тартиб 22-юми июл эълон шуданд. Чунин дастрасӣ ба иттилоот имкони пайдо шудани овозаҳоеро, чун «холҳоро тағйир додаанд», «касеро аз ту боло гузарондаанд» ё «натиҷаҳоро пинҳон мекунанд» аз байн мебарад. Ҳар довталаб метавонад натиҷаи имтиҳони худро мустақиман бубинад.

Аз мубориза бо фасод ба пешгирӣ аз имкони зуҳури фасод

Дар ҳамин ҷо ба муҳимтарин пайванди миёни андешаҳои Фирдавсӣ ва таҷрибаи ИМД мерасем. Фирдавсӣ инсонро ба ростӣ, хирад ва дод даъват мекунад. Ӯ аз ҳоким мехоҳад бедодгарро ба кор нагузорад, бар аҳволи мардум расидагӣ кунад ва ганҷи давлатро барои ободии кишвар истифода барад.

Идораи муосир ин арзишҳоро ба зинаи дигар мебарад: он танҳо аз инсон одил буданро талаб намекунад, балки мекӯшад низомеро ба вуҷуд оварад, ки дар он имкони беадолатӣ ҳарчи бештар маҳдуд бошад. Ин тафовут бисёр муҳим аст.

Дар муносибатҳои бостонӣ суол чунин буд: «Чӣ гуна ҳокими одил ва корманди росткор тарбият кунем?»

Дар идораи муосир ба он суоли дигар зам мешавад: «Чӣ гуна низомеро бунёд кунем, ки ҳатто шахси манфиатдор натавонад натиҷаро ба хоҳиши худ тағйир диҳад?»

ИМД маҳз аз ҳамин дидгоҳ аҳаммияти зиддикоррупсионӣ дорад. Он фасодро дар тамоми соҳаи маориф пурра аз байн намебарад ва чунин иддао низ воқеъбинона нест. Аммо дар яке аз равандҳои ҳассосу муҳимтарини соҳа – қабули донишҷӯён ба муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олии касбӣ чандин заминаи муҳими фасодро маҳдуд месозад: робитаи мустақими довталаб бо қабулкунанда, арзёбии зеҳнӣ-шахсӣ, қабули қарорҳои инфиродӣ ва имкони дастӣ тағйир додани тартиби рақобат. Ин аст пешгирии ниҳодӣ аз фасод.

Дод, эътимод ва шоистасолорӣ

Дар ниҳоят, масъала танҳо ба кам шудани ришва ё дигар зуҳуроти фасод маҳдуд намешавад. Ҳадафи аслӣ ташаккули эътимоди шаҳрванд ба адолати давлат ва ниҳодҳои он аст. Ҷавоне, ки мебинад натиҷаи қабул аз дониш, заҳмат ва интихоби худи ӯ вобаста аст, ба як хулосаи муҳим мерасад: барои расидан ба ҳадаф роҳи қонунӣ ва одилона вуҷуд дорад.

Ин эътимод метавонад таъсири тарбиявие дошта бошад, ки аз худи имтиҳон фаротар меравад. Довталаби имрӯза фардо омӯзгор, табиб, муҳандис, иқтисоддон, ҳуқуқшинос ё ходими давлатӣ хоҳад шуд. Агар ӯ дар оғози роҳи таҳсил ва фаъолияти касбии худ таҷриба кунад, ки натиҷа, пеш аз ҳама, аз салоҳият, донишу қобилият ва заҳмат вобаста аст, на аз шиносоӣ ва муносибатҳои ғайрирасмӣ, ин таҷриба метавонад ба ташаккули фарҳанги шоистасолорӣ мусоидат кунад. Аз ҳамин ҷиҳат ИМД танҳо усулу воситаи қабули донишҷӯён нест. Он метавонад яке аз унсурҳои муҳимми муҳити иҷтимоӣ бошад, ки дар он арзишҳои дод, ростӣ ва хирад аз мафҳумҳои ахлоқӣ ба меъёрҳои амалии давлатдорӣ ва зиндагии ҷамъиятӣ табдил меёбанд.

Хулоса

Дар тули беш аз ҳазор соле, ки моро аз рӯзгори Фирдавсӣ ҷудо мекунад, шакли давлат, сохтори идора, технология ва усулҳои қабули қарор ба таври куллӣ дигар шудаанд. Аммо суоли бунёдӣ тағйир наёфтааст: қудрат ва салоҳият чӣ гуна бояд амалӣ шаванд, то ба манфиати мардум хидмат кунанд, на ба манфиати шахсӣ?

Посухи Фирдавсӣ ба ин савол дар се арзиши бузург ҷамъбаст мешавад: хирад, ростӣ ва дод.

Идоракунии муосир ин арзишҳоро бо усулҳои нави ниҳодӣ пурра кардааст: қоидаи ягона, шаффофият, тақсимоти ваколатҳо, корбурди фановариҳои иттилоотӣ, худкорсозии равандҳо, назорат ва дастрасии шаҳрвандон ба иттилоот.

Имтиҳонҳои марказонидаи дохилшавӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон намунаи равшани чунин ҳамгироии арзишҳои анъанавӣ ва механизмҳои муосири идоракунианд. Аз соли 2014 инҷониб ИМД раванди қабулро дар доираи низоми марказонида амалӣ намуда, имрӯз тақсимоти довталабонро бо истифода аз технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ, алгоритм ва барномаҳои махсуси компютерӣ анҷом медиҳад. Аз ин рӯ, арзиши ИМД-ро набояд танҳо аз рӯйи самаранокии ташкили имтиҳон арзёбӣ кард. Аҳаммияти он дар ташаккули фарҳанги давлатдории одилона низ зоҳир мегардад. ИМД нишон медиҳад, ки чӣ гуна усули қадимаи «дод» метавонад дар шароити давлатдории муосир дар шакли қоидаҳову тартиботи ягона, шаффоф, алгоритмҳои айнӣ ва равишҳои одилонаи қабули қарор таҷассум ёбад.

Фирдавсӣ бедодро сабаби заъфу вайронии давлат медонист. Ҷомеаи муосир вазифадор аст, ки барои пешгирии бедод танҳо ба панду ахлоқ такя накунад, балки чунин ниҳодҳо ва механизмҳоро бунёд намояд, ки худи имконияти беадолатӣ ва фасодро маҳдуд созанд.

Аз ҳамин дидгоҳ метавон гуфт, ки аз «дод»-и Фирдавсӣ то ИМД роҳи тулонии таърихӣ тай шудааст, аммо моҳияти арзишӣ тағйир наёфтааст: ҳақ бояд ба ҳақдор бирасад, меъёр барои ҳама яксон бошад ва манфиати шахсӣ набояд ҷойгузини адолат гардад.

Абдулбосит Шодиниё ва Абдулбосит Фазлиддинзода

Мақола бо истифода аз воситаҳои зеҳни сунъӣ, дар асоси омӯзиш ва таҳлили манбаъҳои дахлдор таҳия гардида, аз ҷониби муаллифон бозбинӣ ва таҳрир шудааст.